Categories
Straeon

Y Sgwner Elizabeth

Llên Gwerin

Y Sgwner Elizabeth

Fis Hydref 1827, suddodd y sgwner Elizabeth oddi ar Benrhyn Duffcarrick, i’r gogledd o Courtown ac fe foddwyd bob un o’r naw morwr ar hugain. Llong o Aberdaugleddau yn Sir Benfro oedd yr Elizabeth ac roedd ei chapten William Griffiths yn frodor o Abergwaun. Claddwyd ei gorff ym mhridd Wexford ym mynwent Prospect ger Ballymoney. Nid yw’n hysbys a gafodd cyrff y morwyr eraill eu darganfod.

Mae carreg fedd gain i’w gweld yno hyd heddiw gyda’r arysgrif isod.

“Yma gorwedd gweddillion William Griffiths o Abergwaun, Sir Benfro, De Cymru, diweddar gapten y sgwner Elizabeth o Aberdaugleddau, a ddaeth i ddiwedd ei fordaith ddaearol gyda’r holl griw ar Hydref 28ain, 1827 yn 35 mlwydd oed.

Yr Arglwydd a’m hachubodd rhag stormydd a pheryglon
Fe’m rhyddhaodd o donnau Neifion a gwyntoedd Boreas.
Ond gerllaw’r graig hon fe gollais fy anadl addfwyn
Ac mewn tonnau gwylltion a moroedd geirwon, dioddefais wewyr Marwolaeth.”

Ffynonellau
The Schools Collection, Cyfrol 0888, tt.120-1

Ar gael Arlein ar:
www.duchas.ie
Cyrchwyd 21 Tachwedd 2019

Cymdeithas Hanesyddol Gogledd Wexford:Recordiadau Cerrig Beddau

Ar gael ar-lein:
www.northwexfordhistoricalsociety.com
Cyrchwyd 21 Tachwedd 2019

Categories
Straeon

Cysylltiadau Hynafol: Straeon sy’n Cysylltu ac yn Syfrdanu

Llên Gwerin

Cysylltiadau Hynafol: Straeon sy'n Cysylltu ac yn Syfrdanu

Mae mwy i ymchwil hanesyddol na’r hyn sydd i’w ddarganfod ar femrynau a felwm neu rhwng tudalennau llyfrau. Mae llawer ohono’n fyw yn niwylliant, tirwedd ac atgofion lleoedd. Felly, drwy gydol y prosiect hwn, mae’n bwysig ein bod yn gofyn i gymunedau rannu’r chwedlau sydd yng nghilfachau’r cof a adroddwyd wrthynt pan oedden nhw’n blant, i ddweud wrthym yr enwau lleoedd sydd ar lafar, ac i ddod ar daith gyda ni i archwilio darnau o wybodaeth werin leol sydd efallai’n bethau bob dydd iddyn nhw, ond a fydd o bosibl, gyda’n gilydd, yn ein harwain at drysor o wybodaeth a dealltwriaeth o’u bro. Byddwn hefyd yn rhannu rhai o’r rhyfeddodau y byddwn yn eu darganfod drwy ymchwilio mewn archifau a drwy drafod ag aelodau o’r cymunedau.

Felly, beth am ddechrau gyda stori am sant. Mae Eglwys Gadeiriol Tyddewi ac Eglwys Gadeiriol St Eden’s yn Ferns, Iwerddon o fewn ardal y prosiect, felly mae straeon am y saint a’u mynd a dod ar draws Fôr Iwerddon, eu hymwneud â’i gilydd a’u gwyrthiau yn amlwg iawn o fewn ein hymchwil. Mae ceisio gwahaniaethu rhwng hanes a chwedl yn Oes y Saint bron a bod yn amhosib. Doedd ein cyndeidiau ddim yn meddwl am hanes nac yn ei gofnodi fel ag yr ydym ni heddiw. Cafodd y mwyafrif o hanesion y saint eu rhannu ar lafar, gan dyfu o ran lliw a rhyfeddod wrth iddynt gael eu hadrodd o genhedlaeth i genhedlaeth.

Yn Sir Benfro, rydym yn ffodus o waith yr awdur, Brian John, sydd wedi casglu llên gwerin ers blynyddoedd lawer a’u cyhoeddi mewn pedair cyfrol wych: Pembrokeshire Folk Tales, The Last Dragon, Fireside Tales from Pembrokeshire a More Pembrokeshire Folk Tales.

Dewi Sant a'r Penadur Boia

Dyma un o’i hanesion sy’n ymwneud a nawddsant Cymru, Dewi Sant.

Ar ddiwedd ei deithiau cenhadol, tua’r flwyddyn 560, yn ôl y chwedl, cafodd Dewi ei arwain gan angel i sefydlu mynachlog yn ei famwlad. Ac felly fe ddychwelodd i Lyn Rhosyn gyda rhai o’i gymdeithion, gan gynnwys Teilo, Ismael ac Aeddan (a adnabyddir hefyd fel St Edan yn Iwerddon, a aeth ati’n ddiweddarach i sefydlu’r gadeirlan yn Ferns).

Wedi iddynt gyrraedd, taniodd y cymdeithion dân er mwyn cynhesu a pharatoi tamaid i fwyta, ond denodd y mwg sylw’r penadur lleol, Boia, a reolai’r darn yma o dir o’i fryngaer, Clegyr Boia. Roedd y penadur o’i gof bod dieithriaid yn bwriadu ymgartrefu nepell o’i gaer – a hynny heb dalu gwrogaeth iddo, a dangos iddo’r parch yr oedd yn ei haeddu. Ac felly, gydag anogaeth ei wraig, aeth Boia a’i filwyr i lawr tuag at Glyn Rhosyn i yrru Dewi a’i ddilynwyr oddi yno. Ond wrth i Boia a’i ddynion ymosod, cawsant eu taro â thwymyn ofnadwy, a’u gorfodi i ymlusgo oddi yno. Wedi iddynt ddychwelyd i’r gaer, gwelsant fod eu defaid a’u gwartheg wedi marw a bod gwraig Boia’n wyllt gynddeiriog.

Fodd bynnag, gan sylweddoli bod pwerau’r dynion yma y tu hwnt i’w ddeall, a gan deimlo ofn ac arswyd, rhoddodd Boia’r tir yng Nglyn Rhosyn i Dewi ar gyfer ei gymuned. Ac yn wir i chi, cyn gynted ag y gwnaeth Boia hyn, cafodd ei filwyr wellhad o’u salwch a daeth ei dda o farw’n fyw.

Ond doedd gwraig Boia ddim mor hawdd ei thrin. Anfonodd ei morynion i ymdrochi’n noeth yn Afon Alun, er mwyn temptio dilynwyr Dewi i dorri eu llwon, ond aflwyddiannus fu hyn, a drwy ymprydio a gweddïo helpodd Dewi ei gymdeithwyr i wrthsefyll y temtasiynau. O’r diwedd, aeth gwraig Boia â’i llys-ferch Dunawd i lawr i’r afon a’i haberthu i’r hen dduwiau, er mwyn ceisio ymlid y Cristnogion oddi yno. Gwnaeth ei methiant hi’n gwbl wallgof, dihangodd, a gwelwyd byth mohoni hi eto.

Mewn ymateb i’w golled erchyll, ceisio Boia ymosod ar Dewi eto, ond roedd penadur Gwyddelig o’r enw Lysgi newydd lanio gerllaw. Ymosododd Lysgi ar wersyll Boia a’i ladd. Mae enw Lysgi’n dal i’w weld yn yr ardal hyd heddiw, yn yr enw Porthlysgi.

Ac i orffen y chwedl gydag un wyrth olaf, tywalltodd tân mawr i lawr o’r nefoedd mewn storm fawr gan ddinistrio bryngaer Boia’n llwyr. Ac mae’n rhaid bod hyn i gyd yn gwbl wir, oherwydd 1,400 mlynedd yn ddiweddarach, pan gloddiwyd Clegyr Boia gan archeolegwyr, beth feddyliech chi ddaeth i’r golwg? O dan y pridd roedd adfeilion hen gabanau a stordai wedi’u llosgi’n ulw.

Gallwch ymweld â Chlegyr Boia’n hawdd drwy ddilyn lôn fechan allan o ddinas Tyddewi yn Sir Benfro (gweler y map OS uchod). Mae hefyd nifer o ffynhonnau sanctaidd i’w harchwilio gerllaw – mwynhewch, a dewch o hyd i fwy o straeon a chwedlau wrth i chi grwydro.

Categories
Straeon

Taith anturus ar draws Môr Iwerddon yn torri record

Llên Gwerin

Taith anturus ar draws Môr Iwerddon yn torri record

Ar 16 Awst, 1960, penderfynodd tri dyn ifanc o Swydd Wexford yn Iwerddon, hwylio am Gymru. Yn hytrach na mynd ar y llong teithwyr arferol o Rosslare i Abergwaun, aethon nhw ar daith ychydig yn fwy anturus a pheryglus. Aeth Seamus Organ (21 oed), Peter Donegan (19 oed) and Peter Sinnott (18 oed) i weld ffrind oedd â chanŵ wedi’i wneud â llaw, gyda dwy sedd, a gofyn am gael ei fenthyg ar gyfer y daith Cytunodd y ffrind gan addo cadw’r gyfrinach, gan y gwyddai’r bechgyn na fyddai eu rhieni o blaid taith mor ryfygus.

Seamus Organ, Peter Donegan a Peter Sinnott

Dechreuodd y tri ar eu taith yn y canŵ pren am 11 y bore o draeth Ardamine, Courtown, Swydd Wexford. I’w helpu ar y daith 85 milltir/140km aeth y bechgyn â chyflenwadau oedd yn cynnwys tair potel o lemonêd, naw potel o ddŵr a phedwar paced o fisgedi! Roedden nhw hefyd wedi prynu radio a chwmpawd, ond fe wlychwyd y canŵ gan don ychydig ar ôl gadael y traeth, gan ddinistrio’r radio, felly doedd dim modd iddyn nhw gysylltu â’r lan na chlywed rhagolygon y tywydd. Cymerodd y daith dros Fôr Iwerddon dros 24 awr. Drwy gydol y daith roedd cefn y canŵ o dan ddŵr gan mai dwy sedd oedd ynddo, ac roedd yn rhaid i un ohonynt eistedd gyda’i goesau o boptu’r canŵ, gan newid seddi pob awr. Daeth y tri morwr hyd yn oed o hyd i dwll yn y canŵ ychydig ar ôl gadael Iwerddon, ond roedden nhw’n benderfynol na fydden nhw’n troi yn eu holau.

Ond nid dyna ddiwedd ar y peryglon. Wrth iddyn nhw agosáu at arfordir Penfro roedd cerrynt cryf, creigiau ac ymchwyddiadau oedd yn bygwth troi eu cwch drosodd, ac o ganlyniad cymrodd chwe awr i’r dynion rwyfo’r ddwy filltir olaf i’r lan. Pan gyrhaeddon nhw fae bychan ym Mhen Strwmbl, treulion nhw dair awr arall yn ceisio dringo craig 150 troedfedd yn y tywyllwch. Pan gyrhaeddon nhw ben y graig, o’r diwedd, aethon nhw i dŷ gwyliwr y glannau cyfagos. Roedd yntau wedi bod allan yn chwilio am y dynion gan fod eu diflaniad wedi achosi chwilio mawr o’r awyr a’r môr ar ddwy ochr Môr Iwerddon. Fe alwyd yr heddlu a chawsant eu harestio’n ddiymdroi gan eu bod wedi dod i mewn i’r wlad yn anghyfreithlon. Dywedwyd wrthyn nhw mai Ffrancwyr oedd y rhai diwethaf i lanio’n annisgwyl yn y bae, a hynny pan oedden nhw ar fin goresgyn Cymru!

Croeso Arwyr

Aethpwyd â’r tri anturiaethwr i dref Abergwaun, ac yno buon nhw’n adrodd eu hanes wrth newyddiadurwyr. Yn hwyrach, ymddangosodd y stori ar newyddion 6 o’r gloch y BBC i bawb gael ei chlywed. A fel petai hynny ddim yn ddigon, rhoddodd Arglwydd Faer Abergwaun ryddid y dref iddyn nhw cyn iddyn nhw gael eu hanfon yn ôl dros Fôr Iwerddon (ynghyd â’u canŵ) ar gwch bost o Abergwaun i Rosslare!

Wrth agosau at Wexford, gwelodd y bechgyn eu rhieni yn aros amdanyn nhwn Rosslare. Gan boeni am ymateb eu rhieni, gofynon nhw i gapten y cwch ollwng eu canŵ i’r dŵr gyda rhwyd bysgota. Fe gytunodd a rhwyfodd y bechgyn i fyny’r arfordir i Courtown er mwyn osgoi eu rhieni. Roedd band Pibau Gorey yn aros amdanyt a chawsant groeso fel arwyr yn eu tref enedigol. Roedd popeth yn iawn gyda’u rhieni a wnaethon nhw byth wneud dim byd o’r fath eto, gan rybuddio eraill mai “cŵn gwallgof ac ambell i ddyn o Courtown” fyddai’r unig rai fyddai’n gwneud y fath beth.Peter Sinnott, Gorey Guardian, 2005.

Yn 2005, bedwardeg pump o flynyddoedd ar ôl y daith ryfeddol honno, fe gynhaliwyd dathliadau yn Abergwaun i gofio hanes y dynion ifanc o Wexford. Y tri dyn ifanc oedd y rhai cyntaf i groesi Môr Iwerddon mewn canŵ dwy sedd mewn hanes. Mae nifer wedi ceisio torri eu record, ond heb lwyddiant.

Ffynonellau:
Erthygl o The Times Archive (20 Awst 1960):
www.thetimes.co.uk

Erthygl o’r Gorey Guardian (18 Awst 2005):
www.independent.ie